Nawodnienie w chorobie nowotworowej

Gospodarka wodna w organizmie osoby chorej na nowotwór – jak działa? 

Woda odpowiada za transport składników odżywczych, termoregulację, usuwanie toksyn, a także właściwą pracę wszystkich komórek. U osoby zdrowej mechanizm pragnienia działa sprawnie, ale w chorobie nowotworowej ten system łatwo się rozregulowuje.

Niektóre osoby chorujące na nowotwór są bardziej narażone na odwodnienie ze względu na dodatkowe czynniki ryzyka. Należą do nich między innymi osoby starsze oraz dzieci, u których mechanizmy regulacji gospodarki wodnej działają mniej efektywnie. Wyższe ryzyko dotyczy także pacjentów z chorobami współistniejącymi, takimi jak cukrzyca czy choroby nerek oraz osób przyjmujących leki zwiększające częstość oddawania moczu. Zwiększona aktywność fizyczna, która prowadzi do utraty płynów wraz z potem, a także problemy poznawcze – zaburzenia pamięci, koncentracji czy świadomości – mogą dodatkowo utrudniać regularne przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów¹.

U osoby chorującej na nowotwór gospodarka wodno-elektrolitowa może zostać zaburzona z wielu powodów, między innymi przez biegunki, nudności i wymioty, gorączkę z infekcją lub bez infekcji, krwawienie, a nawet samo leczenie przeciwnowotworowe. Wszystko to może prowadzić do odwodnienia, czyli zbyt dużej utraty płynów z organizmu¹.

Objawy odwodnienia mogą być mniej lub bardziej specyficzne. Przy zbyt dużej utracie płynów z organizmu u osób chorych na nowotwór może pojawić się osłabienie, zawroty głowy, suchość skóry, ból głowy czy utrata masy ciała. W przypadku ciężkiego lub nieleczonego odwodnienia może dojść do spadku ciśnienia krwi, senności, splątania, uszkodzenia nerek i wątroby, a nawet śmierci¹. Dlatego tak ważna jest czujność – także bliskich – na sygnały, które daje organizm.

Chemioterapia a płyny – dlaczego picie wody podczas choroby nowotworowej jest tak ważne?

Podczas leczenia przeciwnowotworowego, a zwłaszcza w trakcie chemioterapii, organizm chorego jest narażony na wiele obciążeń – w tym na działanie leków, które mogą uszkadzać nerki. Właśnie dlatego odpowiednie nawodnienie w chorobie nowotworowej staje się elementem ochrony i wsparcia dla organizmu.

Niektóre leki chemioterapeutyczne należą do najczęściej stosowanych w onkologii. Wykorzystuje się je  w leczeniu nowotworów litych i hematologicznych, w tym białaczek, chłoniaków oraz nowotworów głowy i szyi, pęcherza moczowego, jajnika czy płuc². Nefrotoksyczność, czyli zaburzenie czynności nerek wywołane niepożądanym działaniem leków chemioterapeutycznych, objawia się zarówno przewlekłym uszkodzeniem nerek, jak i ostrym uszkodzeniem nerek, utratą elektrolitów, takich jak magnez i potas, lub wielomoczem². Problem ten występuje u 20-30% pacjentów, a uszkodzenie nerek może pojawić się nawet po pojedynczej dawce leku².

Aby zapobiec uszkodzeniu nerek wywołanemu przez chemioterapię, stosuje się nawodnienie płynami, suplementację elektrolitów lub wymuszoną diurezę². Mechanizm ochronny hiperhidracji, czyli intensywnego nawodnienia nie jest do końca jasny, ale hipoteza zakłada, że zwiększenie objętości płynów prowadzi do wzrostu wydalania leków chemioterapeutycznych przez nerki². Badania wykazały, że krótkie schematy nawodnienia składające się z relatywnie małej objętości płynów (2-4 litry podawane w ciągu 4-5 godzin) skutecznie zapobiegają nefrotoksyczności wywołanej chemioterapią². Dodatkowo dodanie m.in. magnezu do schematów nawodnienia zmniejsza częstość występowania uszkodzenia nerek².

Przeczytaj także: Leczenie paliatywne w chorobie onkologicznej – na czym polega?

Nawodnienie w chorobie nowotworowej a gospodarka wapniowa – dlaczego ma znaczenie?

U niektórych pacjentów z zaawansowanymi nowotworami rozwija się tzw. hiperkalcemia – stan, w którym we krwi znajduje się podwyższone stężenie wapnia³. Towarzyszyć temu mogą osłabienie, zmęczenie, nudności, zaparcia czy senność. Jedną z podstawowych metod leczenia hiperkalcemii jest nawodnienie – nie tylko w celu rozcieńczenia wapnia, ale też zwiększenia jego wydalania z moczem.

Hiperkalcemia występuje wtedy, gdy stężenie wapnia całkowitego w surowicy przekracza 2,6 mmol/l (10,5 mg/dl) lub stężenie wapnia zjonizowanego przekracza 1,25 mmol/l (5,0 mg/dl)³. W rozrostach hematologicznych – czyli nowotworach krwi – hiperkalcemia najczęściej pojawia się w szpiczaku plazmocytowym, białaczce/chłoniaku T-komórkowym dorosłych oraz chłoniakach B-komórkowych i przewlekłej białaczce limfocytowej³. Do nadmiernego wzrostu stężenia wapnia dochodzi za pośrednictwem substancji uwalnianych przez komórki nowotworowe, takich jak cytokiny czy białko związane z parathormonem³.

Objawy hiperkalcemii mogą być bardzo różnorodne i dotykać wielu układów organizmu. W przypadku umiarkowanej i ciężkiej lub szybko narastającej hiperkalcemii może wystąpić tak zwany przełom hiperkalcemiczny z dominującymi objawami neurologicznymi, wymiotami, bólami brzucha, zaburzeniami rytmu serca oraz znacznym odwodnieniem³.

Podstawą leczenia hiperkalcemii jest właśnie nawodnienie. W przewlekłej hiperkalcemii stosuje się doustnie płyny w ilości 3-4 litrów na dobę, natomiast w objawowej hiperkalcemii podaje się 0,9-procentowy NaCl dożylnie w ilości 3 litry/m²/dobę. Często stosuje się również wymuszoną diurezę. Za pomocą leków moczopędnych zwiększa się wymuszoną diurezę  do 150-200 ml/h. Istotne jest również wyrównanie współistniejących zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej³.

Odpowiednie nawodnienie w chorobie nowotworowej to zatem nie tylko profilaktyka odwodnienia – to także element leczenia poważnych zaburzeń metabolicznych, które mogą zagrażać życiu pacjenta.

W bardziej zaawansowanych przypadkach, oprócz nawodnienia, stosuje się  terapię farmakologiczną podawaną dożylnie (jeśli przesączanie kłębuszkowe wynosi powyżej 30 ml/min) lub inne metody leczenia hiperkalcemii. W przypadkach opornych na leczenie można m.in. skierować chorego na dializoterapię³.

Nawodnienie w fazie terminalnej choroby – indywidualne podejście do pacjenta

U wielu pacjentów w zaawansowanym stadium choroby nowotworowej dochodzi do zmniejszenia przyjmowania płynów drogą doustną. Może to wynikać zarówno z samej progresji nowotworu, jak i skutków wcześniejszego leczenia⁴. Gdy pacjent nie jest w stanie przyjmować płynów doustnie w odpowiedniej ilości, naturalną konsekwencją jest odwodnienie. Jednak w przypadku osób w fazie terminalnej choroby pojawia się istotne pytanie: czy nawadniać, a jeśli tak – w jaki sposób?

Zapotrzebowanie na płyny u pacjentów w fazie terminalnej jest znacznie niższe niż u osób zdrowych. Przed podjęciem decyzji o nawodnieniu personel medyczny powinien dokładnie ocenić potrzeby pacjenta poprzez wywiad, badanie fizykalne oraz ocenę laboratoryjną. Konieczne jest także rozważenie zarówno korzyści, jak i potencjalnych niedogodności związanych z nawodnieniem, a przede wszystkim – uwzględnienie woli samego pacjenta oraz jego rodziny⁴.

W sytuacjach budzących wątpliwości można rozważyć krótką próbę nawodnienia, aby ocenić reakcję organizmu i samopoczucie pacjenta. Jeśli podanie płynów zostanie uznane za wskazane, istnieje kilka metod do wyboru – w zależności od indywidualnych potrzeb chorego. Oprócz standardowego podawania dożylnego możliwe jest zastosowanie hipodermoklisy (podawanie płynów podskórnie) czy proktoklisy (podawanie doodbytnicze)⁴.

Droga podskórna stanowi szczególnie dobrą alternatywę ze względu na swoją prostotę oraz możliwość stosowania w warunkach domowych⁴. To rozwiązanie pozwala na zapewnienie komfortu pacjentowi bez konieczności hospitalizacji, co w fazie terminalnej choroby ma ogromne znaczenie dla jakości ostatnich dni życia.

Zobacz także: Profilaktyka: zdrowy tryb życia i aktywność fizyczna jako czynniki zmniejszające ryzyko ponownego zachorowania na raka

Nawodnienie w chorobie nowotworowej to znacznie więcej niż tylko zaspokajanie pragnienia – to element terapii, który wspiera pracę organizmu, chroni nerki podczas chemioterapii i pomaga w leczeniu powikłań metabolicznych. Regularne picie odpowiedniej ilości płynów, dostosowane do etapu choroby i indywidualnych potrzeb pacjenta, może realnie wpłynąć na jego samopoczucie.

Warto pamiętać, że w każdym stadium choroby – od momentu diagnozy, przez leczenie aktywne, aż po fazę terminalną – decyzje dotyczące nawodnienia powinny być podejmowane świadomie, w oparciu o potrzeby chorego i w porozumieniu z zespołem medycznym. Czasem niewielka zmiana nawyków dotyczących picia może przynieść wymierne korzyści dla zdrowia i komfortu życia z chorobą nowotworową.